anima humana logo stowarzyszenie anima humana opp poczta anima humana
Wybierz język... polnische fahne deutsche fahne

darek czernecki zdjecie

EMOCJE i EMPATIA

Spis treści:

1. EMOCJE

2. MECHANIZMY REGULACJI EMOCJI

3. TEST


WSTĘP

Jednym z elementów niezbędnych do świadomej pracy z drugim człowiekiem jest umiejętność współodczuwania jego emocji. Dlatego musimy rozpatrywać empatię jako jeden z elementów wchodzących w skład mechanizmu regulacji emocji.

1. EMOCJE

1.1. Komponenty emocji


emocje Emocje (łac. emotio – przejmowanie się czymś, wzruszenie, wzburzenie) odgrywają ważną rolę regulującą stosunki człowieka z otoczeniem. „Procesy emocjonalne mają wpływ na poziom energii, jaką organizm zmobilizuje w danym momencie, oraz na to, czy energia ta będzie zużyta na zachowanie stanu rzeczy, który ją wyzwalał, bądź likwidację tego stanu” (Reykowski. J. 1978). W literaturze przedmiotu wyróżnia się trzy podstawowe komponenty procesu emocjonalnego:
  • pobudzenie emocjonalne
  • znak emocji
  • siła emocji
Oprócz tego procesy emocjonalne możemy scharakteryzować pod względem jakościowym i wtedy mówimy o komponencie modalności emocjonalnej.

Powrót do Spisu treści.

1.2. Pobudzenie emocjonalne

Jako zmiana poziomu aktywacji przejawia się w formie:
  • zmian napięcia mięśniowego – niepokój ruchowy, wzrost lub osłabienie szybkości i siły ruchów, mimowolne ruchy części ciała np.: tiki
  • zmian w czynności pracy mózgu o charakterze jakościowym i ilościowym np.: wzrost koncentracji lub dekoncentracji, pobudzenie lub wyhamowanie aktywności pewnych obszarów mózgu
  • pobudzenia osi przysadka-nadnercze oraz autonomicznego układu nerwowego – prowadzi to w konsekwencji do zmian czynności narządów wewnętrznych np.: zmiany ciśnienia tętniczego krwi, liczby oddechów, zmiany stężenia hormonów we krwi m.in. kortyzolu, adrenaliny, insuliny.

Powrót do Spisu treści.

1.3. Znak emocji

Wskazuje na subiektywny odbiór doznania:
  • znak dodatni (+) charakterystyczny dla rozkoszy, przyjemności, zadowolenia – wskazuje na wytwarzanie tendencji do podtrzymywania aktywności, która emocje wywołała
  • znak ujemny (-) charakterystyczny dla cierpienia, przykrości, niezadowolenia - wskazuje na wytwarzanie tendencji do przerwania aktywności, która emocje wywołała
Przerwanie kontaktu ze źródłem wywołującym emocję negatywną nie jest równoznaczne z przerwaniem samej emocji gdyż ta może trwać jeszcze bardzo długo, a nawet ulec wzmożeniu np.: ciężkie przeżycie śmierci osoby bliskiej może utrzymywać się latami. Natomiast zachowanie kontaktu ze źródłem emocji pozytywnej prowadzi do stopniowego jej zaniku, a nawet przejścia w emocję negatywną (w warunkach ustabilizowanych oraz przy długotrwałym i intensywnym kontakcie) (patrz wykres poniżej). wykres

Powrót do Spisu treści.

1.4. Siła emocji

To „nasilenie tendencji do wykonania reakcji odpowiadającej danej emocji” (Reykowski J. 1978) tzn. siła emocji jest tym większa im większa musi wystąpić przeszkoda (wewnętrzna lub zewnętrzna) aby powstrzymać naszą reakcję emocjonalną np.: strach przed pająkami wywołuje reakcję ucieczki – im większy strach tym większa przeszkoda musi się pojawić abyśmy nie uciekli (np.: przeszkoda w postaci wstydu przed ośmieszeniem się w obecności innych osób). Bardzo silne emocje nazywamy afektami.

Powrót do Spisu treści.

1.5. Modalność emocji

Wskazuje na jej różnice jakościowe związane z różnorodnością czynników sprawczych oraz reakcji wywoływanych przez emocje, które pobudzają m.in.:
  • (-) strach – do ucieczki od czynnika lub znieruchomienia
  • (-) gniew – do ataku na czynnik
  • (-) wstręt – do odsuwania od siebie lub ataku na czynnik
  • (-) wstyd – do odsuwania od siebie czynnika
  • (-) zawiść – do ataku na czynnik
  • (-) pogarda – do odsuwania od siebie lub ataku na czynnik
  • (-) litość – do odsuwania od siebie lub mobilizuje do zmiany czynnika
  • (-) smutek – do odsuwania od siebie czynnika
  • (-) apatia – do zaniechania jakichkolwiek intencjonalnych działań organizmu
  • (-) rozpacz – do nieskoordynowanych działań organizmu
  • (+) ciekawość – do czynności badawczych
  • (+) nadzieja – do działań przybliżających jej spełnienie
  • (+) przyjaźń – do zbliżenia do czynnika
  • (+) miłość – do zbliżenia do czynnika
  • (+) podziw – do zbliżenia do czynnika.
  • (+) duma – do zbliżenia do czynnika
  • (+) radość – do zbliżenia do czynnika
  • (+) euforia – do zbliżenia do czynnika. Może pobudzać do nieskoordynowanych działań organizmu

Powrót do Spisu treści.

2. MECHANIZMY REGULACJI EMOCJI

Mechanizmy regulacji emocji dzielimy na:
  • doświadczeniowy czyli umiejętność rozpoznawania własnych emocji
  • werbalny i niewerbalny czyli umiejętność komunikowania emocji
  • regulacyjny czyli umiejętność panowania nad emocjami
  • rozpoznawczy czyli umiejętność rozpoznawania oraz współodczuwania emocji innych osób (empatia)

Powrót do Spisu treści.

2.1. Rozpoznawanie własnych emocji

emocje Kształtowanie samoświadomości w tym zakresie (nazywane czasami rozwojem czujności świadomości) polega na:
  • obserwacji emocji – np.: „Jak odczuwam ten stan?”, „Co dzieje się z moim ciałem, myślami?”
  • nazywaniu emocji – np.: „ Czuję złość.”, „Czuję strach.”, „Czuję radość”
  • nie ocenianiu emocji – np.: „To co czuję nie jest ani dobre ani złe.”, „Takie są moje odczucia.”
W związku z koniecznością obserwacji i nazwania emocji aktywizujemy korę mózgową – szczególnie obszary ośrodka językowego. Brak oceny emocji (czy jest „dobra lub zła”) pomaga uniknąć kolejnych emocji związanych z moralnym aspektem sytuacji.

Powrót do Spisu treści.

2.2. Komunikowanie emocji

Kolejnym etapem w procesie regulacji emocji jest właściwe ich komunikowanie innym osobom. Właściwe tzn. działanie optymalne z punktu widzenia skuteczności, w którym staramy się unikać:
  • w wypadku emocji negatywnych – eskalacji nieprzyjemnych emocji (w nas lub/i otoczeniu)
  • w wypadku emocji pozytywnych – nieadekwatnego do sytuacji zbliżania się do czynnika wywołującego przyjemne emocje (w pewnych okolicznościach może to doprowadzić do pojawienia się emocji negatywnych – w nas lub/i otoczeniu )
Wg T. Gordona posługiwanie się słowem „ja” podczas komunikowania emocji pomaga spełnić warunek zmniejszania oporu i agresji u naszego adwersarza dużo bardziej niż słowo „ty”, które bywa interpretowane jako atak w sytuacji konfliktowej. W komunikacji niewerbalnej należy unikać postaw atakujących, nachalnych, prowokujących do eskalacji konfliktu np.: zaciśnięte pięści, grożenie palcem, podniesiony głos, wulgaryzmy. Aby wzmocnić w sobie kompetencje tego typu należałoby położyć (za namową Stefana Themersona) większy nacisk na kształtowanie dobrych manier.

Powrót do Spisu treści.

2.3. Panowanie nad emocjami

Pierwsze dwa etapy modyfikacji właściwości regulacyjnych emocji tzn. rozpoznawanie własnych oraz komunikowanie emocji są niezbędnym wstępem do ich kontrolowania. Umiejętność obserwowania, nazywania, nie oceniania oraz właściwe informowanie innych o swoich emocjach wskazuje na możliwość przejścia do kolejnego etapu modyfikacji:
  • budowy świadomości w zakresie rozwoju postaw
  • poszerzania kompetencji w zakresie technik relaksacyjnych
Postawa jako stałe ustosunkowanie do otoczenia (np.: idei, wartości, instytucji) dzieli się na trzy elementy:
  • wiedza na dany temat
  • uczucia związane z tematem
  • gotowość do podjęcia działań realizujących
Pojawienie się silnych emocji (szczególnie negatywnych) wskazuje na deficyty w rozwoju postawy np.: w filozofii stoików – „Nie ciesz się gdy wygrałeś ale też nie smuć gdy przegrałeś”. Jednakże trzeba pamiętać, że w psychiatrii „oziębłość” emocjonalna jest uważana za poważny defekt osobowości człowieka. Modyfikacja postawy jest procesem niezmiernie trudnym i długotrwałym, gdyż wymaga poszerzania kompetencji w każdym z trzech aspektów. Zwiększenie swojej wiedzy na dany temat wymaga dotarcia do kompetentnego i rzetelnego źródła. Zmiana uczuć rozumianych jako ustosunkowania emocjonalne do danego tematu wymaga największej pracy. Tutaj musi nastąpić nie tylko zmiana ilościowa (jak w wypadku wiedzy), ale także jakościowa. Wiąże się to ze zmianą w systemie wartości jednostki – jeśli np.: dla danej osoby najważniejsze są dobra materialne to z pewnością będzie doświadczała bardzo negatywnych emocji w sytuacji deprywacji takiej potrzeby. Tutaj z pomocą przychodzą systemy religijne lub filozoficzne. Gotowość do podjęcia działań dla realizacji danego tematu wymaga przezwyciężenia... lenistwa. Ale jeśli zostały już poszerzone kompetencje wiedzy i uczuć to ostatni etap panowania nad emocjami wydaje się najprostszy. Niestety tylko wydaje się takim gdyż bez niego cały proces ulega rozpadowi – przykładem są programy profilaktyczne: społeczeństwo wyedukowane, o odpowiednim zabarwieniu emocjonalnym do używek (a może niekoniecznie?) i... braku gotowości do zmian.
Poszerzenie kompetencji w zakresie technik relaksacyjnych może pomóc w wyciszeniu organizmu z negatywnych emocji, które już się pojawiły i mogą rzutować na zachowanie jednostki w innych, późniejszych sytuacjach. Godna polecenia są medytacje Ignacjańskie, a dla niezainteresowanych religijnością – techniki autogenne.
Niektórzy autorzy polecają, podczas etapów przejściowych modyfikacji emocji, robienie list sytuacji, osób czy innych okoliczności, w których zaobserwowaliśmy pojawienie się uciążliwych emocji. Taka lista może by pomocą w dotarciu do sedna problemu negatywnych emocji i ich wpływu na organizm oraz otoczenie.

Powrót do Spisu treści.

2.4. Empatia

empatia Empatia (gr. empatheia – cierpienie) uczuciowe utożsamianie się z drugą osobą i wywoływanie w sobie uczuć jakie ona przeżywa. Warunkiem niezbędnym do odczuwania empatii jest uporządkowanie własnych emocji – braki w tym zakresie będą skutkowały tym, że nasze emocje będą:
  • przysłaniały emocje innych
  • zniekształcały odbiór ich emocji
Oprócz uporządkowania własnych emocji należy zadbać również o zwiększenie umiejętności interpersonalnych w zakresie aktywnego słuchania:
  • w trakcie rozmowy nie zajmujemy się innymi działaniami – z szacunku do drugiego człowieka
  • z dużym wyczuciem zachęcamy rozmówcę do wyjaśnień – niedopuszczalne jest tzw. wścibstwo
  • powtarzamy swoimi słowami usłyszane od rozmówcy informacje – zapobiega to nieporozumieniom
  • staramy się nie dawać gotowych rad, a jedynie naprowadzać na rozwiązanie – rozmówca powinien rozwiązanie swojego problemu znaleźć samodzielnie – zapobiega to obwinianiu nas za jego niepowodzenia.
Osoby zawodowo pracujące z innymi ludźmi (m.in.nauczyciele, lekarze, opiekunowie, sprzedawcy) muszą profesjonalnie podejść do tematu empatii:
  • zbyt mały jej zakres skutkuje „odhumanizowaniem”, „przedmiotowym” traktowaniem drugiego człowieka
  • zbyt duży jej zakres może prowadzi do szybkiego „wypalenia zawodowego”, habituacji oraz problemów z własnymi emocjami.

Powrót do Spisu treści.

2.5. Aleksytymia

Aleksytymia (od gr. a–brak, lexis–słowo, thymos–emocja) oznacza zaburzenie procesów emocjonalnych polegające na braku wglądu we własne uczucia. Termin wprowadził w latach 70. XX w. psychiatra Peter Sifneos. Przyjmuje się, że syndrom ten obejmuje cztery cechy:
  • niezdolność do nazywania emocji – osoba odczuwa pobudzenie emocjonalne, ale nie potrafi go słownie określić ani kontrolować
  • niezdolność odróżnienia pobudzenia fizjologicznego od emocji – emocje nie informują aleksytymika o jego własnym stanie
  • ubóstwo życia wyobrażeniowego – aleksytymik obawiaja się, że emocje wymkną mu się spod kontroli, dlatego nie lubią oddawać się marzeniom. Ma trudności z przypominaniem sobie marzeń sennych.
  • operacyjny styl myślenia – potrafi rozprawiać o szczegółach sytuacji, która go pobudziła, ale nie zastanawia się nad przyczyną tego stanu.
Osoby z takim zaburzeniem mają trudności nie tylko z odczuwaniem i nazywaniem własnych emocji ale również z rozpoznawaniem i nazywaniem emocji innych osób:
  • na podstawie mimiki (ekspresji emocjonalnej twarzy)
  • empatią
  • przyjmowaniem psychicznej perspektywy innych osób

Powrót do Spisu treści.

3. TEST MECHANIZMÓW REGULACJI EMOCJI

Test ten ma zachęcić Czytelnika do głębszego wglądu w siebie i robienia postępów w rozwoju „ czujnej świadomości”. Zapraszam do przeprowadzenia TESTU.

Opracownie z wykorzystaniem:
Fengler J. „ Pomaganie męczy” (2001)
Jankowski H.(red) „ Etyka” (1980)
Januszko P., Kopera M., Żuk-Januszko D., Radziwoń-Zaleska M., Wojnar M. „Aleksytymia a problemy związane z używaniem alkoholu” w „Alkoholizm i Narkomania” (2009)
Konrad S., Hendl C. „ Inteligencja emocjonalna” (2005)
Kowalewska A. „ Wybrane zagadnienia i funkcje organizmu człowieka ważne dla procesów uczenia się” w: „ Biomedyczne podstawy kształcenia i wychowania” B. Woynarowska, A. Kowalewska, Z.Izdebski, K. Komosińska (2010)
Reykowski J. „ Emocje i motywacja” w: „ Psychologia” T. Tomaszewski (red) (1978)
Tomaszewski T. „ Pojęcie świadomości” w: „ Psychologia” T. Tomaszewski (red) (1978)
Słownik wyrazów obcych PWN (1993)

Jeśli potrzebujesz dodatkowych informacji lub wsparcia


Chcesz aby Nasza działalność dalej się rozwijała?
dotacja anima humana
Strona główna   Aktualności   Kontakt   Kopiowanie całości lub fragmentów bez zgody autora zabronione. monitoring pozycji admin Czernecki Dariusz Google